از مدلهای زبانی کوچک تا دیپلماسی فناوری: نقشه راه پیشنهادی ایران برای عصر هوش مصنوعی

نقشه راه ایران در عصر هوش مصنوعی باید این واقعیت را در نظر بگیرد که هوش مصنوعی اکنون از یک فناوری نوظهور به اهرم اصلی رقابت اقتصادی، حکمرانی دیجیتال و قدرت نرم میان کشورها تبدیل شده است. تحولات سالهای اخیر، به ویژه در سرمایهگذاری جهانی، کاربردهای مدلهای پایه و تنظیمگری، نشاندهنده شکلگیری نظمی نوین در اقتصاد و حکمرانی جهانی است. در این نظام نوظهور، کشورها با تکیه بر داده، توان محاسباتی و اکوسیستم نوآورانه، نه تنها قدرت فناورانه، بلکه نفوذ اقتصادی و دیپلماتیک خود را بازتعریف میکنند.
جمهوری اسلامی ایران برای حفظ و ارتقاء موقعیت راهبردی خود در این عرصه متحول نیازمند سیاستگذاری پیش نگر، تصمیم سازی مبتنی بر داده و مداخله هدفمند در زیست بوم ملی هوش مصنوعی است. تحقق این هدف مستلزم درک دقیق روندهای جهانی شناخت رقابتهای راهبردی و بهره گیری از فرصتهای موجود در سطح بین المللی و ملی است.
پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران در شماره جدید مجله رصد نامه سیاستی هوش مصنوعی، با هدف ارائه تصویری تحلیلی روزآمد و سیاست محور از مهم ترین تحولات جهانی در این حوزه تهیه را نمود و تلاش کرد با گسترش دامنه موضوعات و افزایش عمق تحلیل های راهبردی به عنوان ابزاری برای حمایت از فرایند تصمیم سازی در سطح کلان و طراحی هماهنگ در حوزه حکمرانی هوش مصنوعی مورد بهره برداری قرار گیرد. در این شماره چهار محور اصلی شامل تحولات فناورانه، روندهای اقتصادی، کارکردهای نوظهور و موقعیت ایران در نقشه جهانی مورد تحلیل و تبیین قرار می گیرد.
تحولات جهانی فناوری و حکمرانی
نهادهای معتبر جهانی مانند IEEE با مشارکت متخصصان، فناوریهای کلیدی آینده را شناسایی میکنند که هوش مصنوعی نقش محوری در آن ایفا مینماید. در این میان، مدلهای زبانی بزرگ و پهپادها بیشترین پتانسیل تجاری را دارا هستند، در حالی که مدلهای زبانی کوچک به دلیل نیاز کمتر به زیرساختهای پردازشی، فرصت مناسبی برای کشورهایی نظیر ایران محسوب میشوند. این تحولات نشاندهنده نفوذ عمیق هوش مصنوعی در تمامی عرصههای فناوری است.
تجاریسازی موفق فناوریهای هوش مصنوعی مستلزم پاسخگویی به چالشهای متعددی از جمله تنظیمگری، تأمین انرژی، مسائل اخلاقی و پذیرش اجتماعی است. در این راستا، مداخله سیاستگذاران باید متناسب با مرحله بلوغ فناوری صورت پذیرد. در مراحل اولیه، حمایت دولت و مشارکت مراکز علمی ضروری است، در حالی که در مراحل بعدی، تدوین استانداردها و جذب سرمایهگذاری صنعتی اهمیت مییابد. این رویکردی پلکانی است که میتواند به توسعه متوازن فناوری بینجامد.
تحولات پیش رو به وضوح نشان میدهند که هوش مصنوعی نه تنها یک فناوری بلکه زیر ساخت تغییر در سایر فناوری هاست راهکارهای پیشنهادی به منظور توسعه این زیر ساخت مهم و کلیدی جهت بهره برداری از ظرفیت سایر فناوریهای مرتبط در کشور:
- توسعه مدلهای زبانی کوچک (SLM)، به دلیل نیاز کمتر به زیر ساخت پردازشی و انرژی
- ضرورت دیپلماسی فناوری و داده برای حضور فعال در عرصه جهانی و تأثیرگذاری بر چارچوبهای تنظیم گری هوش مصنوعی
- توسعه زیر ساخت پردازشی و انرژی سبز به عنوان پیشرانهای بومی سازی مدلهای زبانی
- ایجاد نظام ارزیابی و اولویت بندی فناوریها برای تصمیم سازی های راهبردی
- تدوین نظام ارزیابی آمادگی کشور در برابر فناوریهای نوظهور
- توسعه نهادی و ابتکارات تنظیم گری در راستای فرصتهای فناورانه
تحولات فنی و مدلهای هوش مصنوعی
ماه آوریل ۲۰۲۵ را میتوان نقطه عطفی در مسیر تحول هوش مصنوعی دانست؛ دوره ای که در آن بازیگران بزرگ مدلهای پیشرفته تری معرفی کردند. آنها با ارتقایی معنادار، رقابت را وارد مرحلهای تازه نمودند. این تحولات در دو محور اصلی قابل دسته بندی است. محور اول، ورود مدلهای جدید، پیشرفته تر و چندوجهی تر است. محور دوم، به روزرسانی مدلهای موجود می باشد. این به روزرسانی ها از تعامل پذیری تا استدلال پیشرفته را شامل میشود.
تحولات اخیر نشان میدهد صنعت هوش مصنوعی وارد مرحله ای نوین شده است. چهار ویژگی در نسل جدید مدلها برجسته شده اند. این مؤلفه های کلیدی شامل چندوجهی بودن و استدلال ترکیبی هستند. همچنین تعامل پذیری با ابزارها و متن باز بودن از ویژگیهای مهم است. در کنار این موارد، مدلهای پرکاربردی مانند Claude، GPT و Gemini ارتقا یافته اند. این ارتقاها رقابت جدیدی شکل داده است. در این رقابت، تجربه کاربر نهایی بسیار مهم است. همچنین بهره گیری همزمان از قدرت محاسباتی نیز مدنظر قرار گرفته است.
تحولات سیاستی و قانونی در حوزه هوش مصنوعی
جهان در مسیر شکل دهی به نظم جدید حکمرانی هوش مصنوعی قرار دارد. نظمی که ترکیبی از قوانین الزام آور معاهدات چند جانبه و همکاریهای بین المللی را شامل میشود. برای کشورهایی چون ایران رصد دقیق این تحولات و مشارکت در تدوین استانداردهای جهانی، فرصتی استراتژیک برای حفظ حاکمیت دیجیتال و ارتقای نقش آفرینی در آینده اقتصاد و فناوری جهانی خواهد بود.
اهمیت این تحولات در کشور:
- ضرورت همگرایی با قواعد جهانی: شکل گیری رژیم های حقوقی بین المللی هوش مصنوعی نیازمند مشارکت است. غیبت ایران از این فرآیندها میتواند به انزوا بیانجامد. همچنین سبب کاهش نفوذ فناورانه و حذف از زنجیره ارزش جهانی خواهد شد.
- حفظ حاکمیت دیجیتال: عدم مشارکت فعال در تدوین استانداردها و معاهدات چالشی است. ایران با چارچوب هایی مواجه خواهد شد که توسط دیگران طراحی شده اند. این چارچوب ها لزوماً با ارزشها و منافع ملی کشور سازگار نیستند.
- فرصت برای حضور در تنظیم گری منطقه ای و چندجانبه: ایران میتواند بر ظرفیتهای علمی و فناورانه خود در حوزه ICT تکیه کند. این کشور میتواند در سطح منطقه اکو، شانگهای و سازمان همکاری اسلامی پیشقدم باشد. هدف طراحی چارچوب های بومی و مشترک هوش مصنوعی است.
- تسهیل ورود محصولات ایرانی به بازارهای جهانی: رعایت استانداردهای ایمنی، شفافیت و مسئولیت پذیری یک پیش شرط اساسی است. این امر برای پذیرش محصولات هوش مصنوعی در بازارهای بین المللی ضروری خواهد بود.
نیروی کار جدید در اقتصاد هوشمند
هوش مصنوعی ساختار درونی و بیرونی کسب و کارها را دگرگون کرده است. آینده متعلق به سازمان هایی است که بتوانند ترکیبی مؤثر از نیروی انسانی توانمند و عاملهای هوشمند بسازند. در این مسیر سیاست گذاران کشور باید این تحول را نه تهدید بلکه فرصتی برای بازسازی هوشمندانه اقتصاد تلقی کنند.
برای مواجهه فعال با این دگرگونی سیاست های زیر پیشنهاد می شود:
- تدوین مقررات شفاف برای استفاده مسئولانه از عاملهای هوشمند در سازمانها
- اجرای برنامه های باز آموزی گسترده برای نیروی کار در معرض حذف با تأکید بر مهارتهای مکمل
- تحول نظام آموزش عمومی و مهارتی با محوریت توانمندسازی انسانی در عصر هوش مصنوعی
- بازنگری در قوانین کار بیمه و امنیت شغلی با توجه به ظهور نیروی کار ترکیبی انسان و ماشین
- حمایت هدفمند از بازآفرینی مدلهای سنتی کسب و کار بر پایه دیتا و فناوری هوشمند
راهبردهای ایران در رقابت جهانی اقتصاد هوش مصنوعی
سرمایه گذاری در هوش مصنوعی دیگر یک انتخاب فناورانه نیست. بلکه شرط بقا و قدرت در اقتصاد آینده است موج جدید سرمایه گذاریها در مدلهای پایه زیر ساختهای پردازشی و ادغام هوش مصنوعی در کسب و کارها نشان دهنده تغییر فاز جهانی از آزمایش فناوری» به «تحقق سودآوری و سلطه بازار» است. کشورهایی که امروز با سیاست گذاری هدفمند و ترکیب منابع مالی وارد میدان و در حال تثبیت جایگاه خود در زنجیره ارزش جهانی اند. برای ایران غفلت از این
حوزه به معنای انفعال راهبردی و حذف تدریجی از بازارهای آینده است. لازم است به سرعت مسیر ورود هدفمند به این میدان طراحی شود.
پیشنهادهای کلیدی:
- تدوین سیاست های تشویقی برای سرمایه گذاری بخش خصوصی در هوش مصنوعی
- طراحی صندوق های تخصصی سرمایه گذاری جسورانه دولتی
- توسعه زیرساخت های اطلاعات و پردازش برای بخش خصوصی
شرکت ها و استارتاپ های هوش مصنوعی پیشران های تحول فناورانه
اکوسیستم شرکتها و استارتاپ های هوش مصنوعی اکنون به یکی از پرشتاب ترین زیست بوم های نوآوری در جهان تبدیل شده است. غولهای فناوری با توسعه مدلهای پایه زیرساختهای ابری و ابزارهای توسعه ای ستون فقرات دنیای هوش مصنوعی را شکل میدهند؛ در مقابل استارتاپهای چابک با تمرکز بر کاربردهای خاص فناوری را به زندگی و اقتصاد نزدیک میکنند. این دو سطح مکمل موتور اصلی پیشرفت جهانی و بومی سازی هوش مصنوعی اند.
پیشنهادهای راهبردی برای تقویت زیست بوم بومی هوش مصنوعی در ایران آینده هوش مصنوعی نه در آزمایشگاه های دولتی یا شرکت های بزرگ بلکه در زیست بوم های نوآورانه و چابک شکل می گیرد. تقویت استارتاپ های بومی و پیوند آنها با نیازهای واقعی کشور کلید تبدیل هوش مصنوعی به مزیت رقابتی ایران در عصر دیجیتال است. اگرچه در سالهای اخیر
فعالیت استارتاپ های هوش مصنوعی در ایران افزایش یافته اما همچنان چالش هایی جدی وجود دارد:
- محدودیت در زیرساخت پردازشی (GPU) اطلاعات مقیاس پذیر
- ضعف در سرمایه گذاری ریسک پذیر تخصصی
- ابهام در چارچوبهای حقوقی و تنظیم گری
- راهبردهای پیشنهادی برای تحول اکوسیستم بومی
- ایجاد صندوقهای VC تخصصی در هوش مصنوعی
- راه اندازی نواحی نوآوری هوش مصنوعی با دسترسی به داده GPU و مربیگری
- تدوین مقررات تسهیلگر با رعایت ایمنی و حریم خصوصی
- سیاستهای خرید دولتی هدفمند برای محصولات استارتاپ ها
- توسعه پلتفرم ملی Open Innovation برای همکاری میان بخشهای دولتی و خصوصی
کاربردهای هوش مصنوعی
تحولات جهانی در حوزه هوش مصنوعی چشم انداز تجارت بین الملل را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است. هوش مصنوعی به عنوان یک فناوری توانمندساز در حال باز تعریف فرایندهای صادراتی شناسایی بازارهای هدف تحلیل رقبا و بهینه سازی زنجیره تأمین در سطح جهانی است. استفاده هوشمندانه از این فناوری میتواند به افزایش بهره وری کاهش هزینه ها و ارتقای قدرت رقابت صادر کنندگان منجر شود.
افق های نوین در صادرات با بهره گیری از هوش مصنوعی
- تحلیل داده های بازار جهانی: هوش مصنوعی میتواند دیتاهای تجاری تعرفه ها ترجیحات مصرف کننده و نوسانات بازار را در مقیاس وسیع تحلیل کرده و فرصتهای صادراتی جدید را شناسایی کند.
- پیش بینی تقاضا و نوسانات ارزی: مدلهای یادگیری ماشینی با تحلیل الگوهای تاریخی روند تقاضا در بازارهای هدف و تغییرات نرخ ارز را پیش بینی میکنند.
- شخصی سازی استراتژی بازاریابی بین المللی: الگوریتم های هوشمند با تحلیل رفتار خریداران خارجی، محتوای بازاریابی و پیشنهاد محصول را برای هر کشور یا منطقه هدف بهینه سازی میکنند.
- اتوماسیون زنجیره تأمین صادراتی: استفاده از هوش مصنوعی در مدیریت لجستیک، پیگیری سفارش ها، پیش بینی تأخیرات و کاهش زمان تحویل کارایی عملیات صادراتی را افزایش میدهد.
پیشنهادهای هوش مصنوعی برای نهادهای تصمیم گیر در حوزه صادرات
اکنون زمان آن فرا رسیده که نهادهای تصمیم گیر هوش مصنوعی را نه فقط یک فناوری بلکه یک ابزار استراتژیک برای تحول در تجارت خارجی تلقی کنند در شرایط خاص اقتصادی کشور و با وجود محدودیت های بین المللی بهره گیری از هوش مصنوعی میتواند مزایای راهبردی زیر را برای صادرات ایران فراهم کند:
دور زدن ناکارآمدی های سنتی: بسیاری از فرایندهای صادراتی در ایران مبتنی بر روشهای دستی شهودی و غیر دقیق هستند. هوش مصنوعی میتواند این خلا را با تصمیم سازی مبتنی بر دیتا جبران کند.
پشتیبانی از صادرات هدفمند غیرنفتی: با تحلیل پویای مزیت های نسبی و تقاضای بازار هوش مصنوعی به ویژه در ناسایی بازارهای صادراتی محصولات دانش بنیان دارویی کشاورزی و خدمات دیجیتال مؤثر است.
کاهش اثر پذیری از تحریم ها: با بهره گیری از پلتفرم های دیتا محور و تحلیل بازارهای منطقه ای، صادرات به کشورهایی با روابط اقتصادی فعال تر امکان پذیرتر میشود.
تقویت دیپلماسی اقتصادی دیتا محور و بهره گیری از دیتاهای هوش مصنوعی برای تصمیم گیری: سیاست گذاران میتواند منجر به تنظیم بهتر توافقنامههای تجاری و شناسایی پتانسیلهای همکاری دو یا چند جانبه شود.
برای بهره گیری کامل از ظرفیت های هوش مصنوعی در صادرات کشور نیازمند اقدام در چهار محور کلیدی است:
- زیر ساختهای دیجیتال و داده ای: توسعه پایگاه های داده صادراتی و اتصال به پلتفرم های تحلیلی جهانی.
- نیروی انسانی متخصص در حوزه های هوش مصنوعی و تجارت بین الملل
- چارچوبهای حقوقی برای حفاظت از اطلاعات و مالکیت فکری
- سیاستهای حمایتی برای تشویق بنگاهها به استفاده از فناوری های هوشمند.
هوش مصنوعی فرآیندهای انتخاباتی؛ کاربردها و چالش ها
ورود هوش مصنوعی به عرصه سیاست و دموکراسی فرصتهایی نو و هم زمان تهدیدهایی جدید برای فرآیندهای انتخاباتی به همراه داشته است. این فناوری با توانایی در تحلیل رفتار رأی دهندگان، تولید محتوا تعامل مستقیم با مردم و دستکاری اطلاعات در حال باز تعریف میدان رقابت سیاسی است. بسیاری از کشورها اکنون در حال تدوین سیاستها و قوانین جدید برای مواجهه با این دگرگونی هستند.
کاربردها
- تحلیل افکار عمومی و رفتار رأی دهندگان مدلهای یادگیری ماشینی با بررسی اطلاعات شبکه های اجتماعی و نظرسنجی ها به تحلیل دقیق تر از نگرشها و اولویتهای جامعه کمک میکنند.
- شخصی سازی پیامهای انتخاباتی با استفاده از هوش مصنوعی کمپینها میتوانند پیام های خود را متناسب با ویژگیهای فردی رأی دهندگان هدف گذاری کنند (Micro-targeting).
- افزایش مشارکت از طریق دستیارهای هوشمند چت باتها و سامانه های خودکار میتوانند رأی دهندگان را در مورد فرایند رأی گیری برنامه کاندیداها یا اطلاعات محلی آگاه کنند.
چالشها
- تولید محتوای جعلی دیپ فیکها خبرسازی ماشینی هوش مصنوعی میتواند فیلمها، تصاویر و اخبار جعلی بسیار متقاعد کننده ای بسازد که اعتماد عمومی را تضعیف میکند.
- شبیه سازی صدای نامزدها یا مقامات استفاده از مدلهای صوتی برای جعل سخنان افراد برجسته و القای اطلاعات نادرست
- انتشار اطلاعات گمراه کننده به صورت انبوه استفاده از عاملهای خودکار (bots) برای انتشار اطلاعات غلط تشویش افکار عمومی یا تخریب رقبا
- جانبداری الگوریتمی در پلتفر مهای تبلیغاتی الگوریتم های تبلیغات آنلاین ممکن است به صورت ناعادلانه دیدگاههایی خاص را بیشتر نمایش دهند.
جمع بندی و اهمیت موضوع برای ایران
هوش مصنوعی میتواند نقش آفرینی مثبتی در تسهیل ارتباطات سیاسی و افزایش مشارکت ایفا کند، اما بدون چارچوبهای روشن به ابزاری برای دستکاری افکار عمومی و تضعیف اعتماد مردم بدل خواهد شد مواجهه هوشمندانه اخلاق محور و قانون مدار با هوش مصنوعی در انتخابات لازمه صیانت از سلامت دموکراسی است در ایران نیز استفاده از فناوریهای دیجیتال در سیاست تبلیغات و نظرسنجیها در حال افزایش است با توجه به برگزاری انتخابات در سطوح مختلف، توجه به مخاطرات و فرصتهای هوش مصنوعی اهمیت ویژه ای دارد:
- ضرورت تدوین دستورالعملهای اخلاقی و فنی برای استفاده از هوش مصنوعی در کمپینها
- افزایش آگاهی عمومی درباره تشخیص محتوای جعلی و ابزارهای مقابله با آن
- نظارت بر فعالیتهای تبلیغاتی در فضای مجازی و الگوریتم های پلتفرم های داخلی
- توانمندسازی نهادهای نظارتی برای ارزیابی فناوری محور فرایندهای انتخاباتی
موقعیت ایران در نقشه جهانی هوش مصنوعی
شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت (GARI) بر پایه سنجش پذیرش و بهره برداری از هوش مصنوعی در جهت بهبود خدمات عمومی سیاست گذاری و نوآوری شکل گرفته است. فرض اساسی مدل این است که دولتها زمانی میتوانند به طور مؤثر از هوش مصنوعی بهره برداری کنند که از نظر سیاست گذاری زیرساختی و نیروی انسانی آمادگی لازم را داشته باشند.

مطابق جدول زیر، رتبه ایران در تمامی ابعاد شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت در ارزیابی سال ۲۰۲۴ نسبت به کشورهای منطقه، به این شرح است:

- عربستان سعودی سومین کشور منطقه در شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت سرمایه گذاریهای گسترده ای را در هوش مصنوعی انجام میدهد طرح بلند پروازانه ۱۰۰ میلیارد دلاری پروژه Transcendence این کشور با هدف ایجاد یک مرکز رقابتی جهانی با تقویت تمام جنبه های زنجیره تأمین هوش مصنوعی است که در هشتمین اجلاس سرمایه گذاری در آینده (FII ) معرفی شد. ساخت مرکز داده جذب استعدادها و توسعه مدلهای داخلی هوش مصنوعی برخی از پروژه های این طرح کلان هستند.
- در کشورهای این منطقه عمان نیز با هدف تقویت تعهد نسبت به پیشبرد پذیرش هوش مصنوعی برنامه اجرایی هوش مصنوعی خود را در طی سال جاری به روز کرد.
- توسعه زیرساختها همچنان در منطقه در اولویت است صندوق سرمایه گذاری دولتی عربستان سعودی، صندوق سرمایه گذاری عمومی (PIF) از همکاری استراتژیک با Google Cloud برای توسعه یک مرکز جدید هوش مصنوعی در نزدیکی شهر دمام در شرق خبر داد. این هاب میزبان پژوهشهای مشترک در مورد مدلهای زبان عربی و برنامه های کاربردی هوش مصنوعی ویژه عربستان خواهد بود و فناوری Google Cloud را در اختیار کسب و کارها و توسعه دهندگان سعودی قرار میدهد. در جای دیگر صندوق توسعه ابوظبی (ADFD) حدود ۱۰۰ میلیون دلار برای حمایت از تحول دیجیتال بخش بهداشت اردن متعهد شده است.
شاخص جهانی هوش مصنوعی
شاخص جهانی هوش مصنوعی (GAI ) که توسط مؤسسه تورتویز از سال ۲۰۱۹ منتشر میشود در پنجمین نسخه خود به بررسی وضعیت ۸۳ کشور در سه بعد سرمایه گذاری نوآوری و پیاده سازی می پردازد. این شاخص ترکیبی از معیارهای مطلق (مقیاس) و نسبی (شدت) را برای سنجش ظرفیت کلی کشورها در حوزه هوش مصنوعی و توان آنها نسبت به جمعیت و اقتصاد خود ارائه میدهد.

جایگاه ایران در ارزیابی ۲۰۲۴ شاخص GAI:
رتبه کلی ۶۰ از میان ۸۳ کشور
بهترین عملکرد: در زیر رکنهای استراتژی دولت (۴۱) تحقیق (۴۰) و توسعه (۴۴).
ضعیف ترین عملکرد: در سرمایه گذاری تجاری (۸۳) و محیط عملیاتی (۸۲).
راهکارهای ارتقای جایگاه کشور در هوش مصنوعی
با توجه به دسترسی بیشتر به دیتاهای کشور در شاخص آمادگی دولت در هوش مصنوعی بررسی و تحلیل تغییرات مولفه های این شاخص نشان میدهد که کشور ما هرچند در برخی بخشها پیشرفتهایی داشته است اما همچنان در بسیاری از حوزههای کلیدی همچون سیاست گذاری منسجم اجرای مقررات سرمایه گذاری پذیرش فناوریهای نوین و حمایت از نوآوری در بخش خصوصی با چالشهایی روبرو است.
نقاط ضعف کشور در شاخص ها اندازه گیری شده:
- عدم اجرای مؤثر سیاستهای ملی در حوزه هوش مصنوعی (فقدان برنامه عملیاتی ملی)
- عدم تصویب و اجرای نظامات و قوانین تنظیم گری دیتا و هوش مصنوعی
- ضعف در توسعه زیرساختهای ارتباطی و پردازشی
- نبود سیاستها و اقدامات حمایتی هدفمند و موثر جهت توسعه پایدار زیست بوم هوش مصنوعی
- افزایش فاصله با کشورهای پیشرو در منطقه
- تحریم های بین المللی و محدودیت دسترسی به تجهیزات
از این رو برای بهبود شرایط و افزایش رقابت با کشورهای پیشرو در حوزه هوش مصنوعی میبایست اصلاحات اساسی در حوزه های حکمرانی و سیاستگذاری توسعه زیرساخت و ارتقاء مهارت نیروی انسانی در کشور انجام شود.




